Ra đời từ năm 1871 khi bóng đá vẫn còn ở thuở sơ khai, FA Cup không chỉ là một giải đấu, mà còn là “chứng nhân lịch sử” vĩ đại nhất của bóng đá Anh. Trải qua hơn 150 năm hình thành và phát triển, chiếc cúp này đã chứng kiến sự chuyển mình của môn thể thao vua từ những trận đấu nghiệp dư trên thảm cỏ Kennington Oval đến những màn trình diễn đỉnh cao tại thánh đường Wembley hiện đại. Hãy cùng ngược dòng thời gian để khám phá lịch sử giải FA Cup, những cột mốc vàng son và những thay đổi mang tính thời đại của giải đấu bóng đá quốc gia lâu đời nhất thế giới.
Cúp Challenge Hiệp hội Bóng đá, thường được biết đến với tên gọi ngắn gọn là Cúp FA (FA Cup), là giải bóng đá loại trực tiếp hàng năm của bóng đá nội địa Anh. Được tổ chức lần đầu tiên vào mùa giải 1871–72, đây chính là “cha đẻ” của các giải đấu cúp trên toàn cầu. Giải đấu được điều hành bởi Hiệp hội Bóng đá Anh (The FA) và mở rộng cho mọi câu lạc bộ thuộc hệ thống phân cấp bóng đá Anh, tạo nên những cuộc đối đầu “David và Goliath” đầy cảm xúc.
Lịch sử giải FA Cup và những bước đi đầu tiên trong thế kỷ 19
Ý tưởng về một giải đấu cúp quy mô quốc gia không xuất phát từ một sân vận động, mà từ văn phòng của tờ báo The Sportsman. Vào ngày 20 tháng 7 năm 1871, C. W. Alcock đã đề xuất với ủy ban Hiệp hội Bóng đá về việc thiết lập một “Cúp Thách thức” (Challenge Cup). Đây là một bước đi mang tính cách mạng, đặt nền móng cho cấu trúc thi đấu loại trực tiếp mà chúng ta thấy ngày nay.
Những người đặt nền móng đầu tiên
Ban ủy ban khởi xướng giải đấu bao gồm những nhân vật quan trọng trong giới thể thao thời bấy giờ:
- A. Stair (Thủ quỹ F.A. – CLB Upton Park)
- C.W. Stephenson (Trường Westminster)
- J.H. Gifford (Civil Service)
- D. Allport (Crystal Palace)
- M.P. Betts (Trường Harrow)
- Đại úy Francis Marindin (Royal Engineers)
Theo cakhiatv, mùa giải FA Cup đầu tiên khởi tranh vào tháng 11 năm 1871. Sau 13 trận đấu kịch tính, đội Wanderers đã đi vào lịch sử khi đăng quang ngôi vô địch đầu tiên tại Kennington Oval vào ngày 16 tháng 3 năm 1872. Sự thành công của mùa giải đầu tiên đã tạo tiền đề cho sự phát triển không ngừng trong những năm sau đó.
Sự tiến hóa về luật lệ và thể thức
Trong những năm đầu, quy tắc thi đấu có phần khác biệt. Wanderers từng bảo vệ thành công danh hiệu nhờ quy tắc “Vòng Thách thức” – cho phép đội đương kim vô địch được miễn thi đấu cho đến tận trận chung kết. Tuy nhiên, để tăng tính cạnh tranh, quy tắc này nhanh chóng bị bãi bỏ.
Năm 1875 ghi dấu trận chung kết đầu tiên phải đá lại giữa Royal Engineers và Old Etonians. Đến mùa giải 1888–89, cấu trúc hiện đại bắt đầu hình thành với việc áp dụng các vòng loại khu vực. Đây cũng là lúc “sự kỳ diệu của chiếc cúp” được khẳng định khi Warwick County (một đội bóng ngoài hệ thống giải vô địch) gây sốc bằng chiến thắng 2–1 trước Stoke ngay trên sân khách.
Thế kỷ 20: Thời kỳ của những kỷ lục và những biến động lịch sử
Thế kỷ 20 là giai đoạn FA Cup khẳng định vị thế là giải đấu hấp dẫn nhất hành tinh với lượng khán giả khổng lồ và những trận cầu đi vào huyền thoại.
Những cột mốc trước hai cuộc đại chiến
Năm 1901, Tottenham Hotspur tạo nên kỳ tích khi là đội bóng duy nhất nằm ngoài hệ thống Football League giành được chức vô địch. Trận chung kết này không chỉ phá kỷ lục về lượng khán giả (110.820 người) mà còn là trận đấu đầu tiên được ghi hình, dẫn đến tranh cãi lịch sử về một bàn thắng chưa lăn qua vạch vôi.
Trong giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ nhất, trận chung kết năm 1915 được biết đến với cái tên “Chung kết Cúp Khaki” do sự hiện diện đông đảo của binh lính trên khán đài. Giải đấu sau đó bị tạm hoãn và chỉ trở lại mạnh mẽ vào năm 1923 – năm đầu tiên trận chung kết được tổ chức tại Sân vận động Wembley huyền thoại. Trận đấu này hỗn loạn đến mức cảnh sát cưỡi ngựa trắng đã phải vào cuộc để dẹp dòng người tràn xuống sân, tạo nên hình ảnh “White Horse Final” bất tử.
Giai đoạn hậu chiến và sự đổi mới công nghệ
Sau Thế chiến thứ hai, mùa giải 1945–1946 chứng kiến một thể thức lạ lẫm: mỗi cặp đấu diễn ra theo hai lượt (đi và về) để tăng thu nhập cho các câu lạc bộ đang kiệt quệ vì chiến tranh. Đây là mùa giải duy nhất áp dụng thể thức này trong lịch sử FA Cup.
Đến cuối thập niên 60, quyền thay người bắt đầu được áp dụng (1967), giúp các trận đấu trở nên công bằng hơn khi cầu thủ gặp chấn thương. Năm 1970 ghi dấu một trận chung kết bạo lực và kịch tính bậc nhất giữa Chelsea và Leeds United, buộc trận đá lại phải chuyển về Old Trafford do mặt cỏ Wembley bị hư hại.
Bước sang thế kỷ 21: Hiện đại hóa và những tranh cãi về truyền thống
Thế kỷ 21 mở ra một chương mới cho FA Cup với sự khánh thành của sân Wembley mới và những thay đổi triệt để về quy định thi đấu để phù hợp với lịch trình bận rộn của bóng đá hiện đại.
Sự di dời tạm thời và sự trở lại của Wembley
Từ năm 2001 đến 2006, do sân Wembley cũ bị phá dỡ để xây mới, các trận chung kết đã được tổ chức tại Sân vận động Thiên niên kỷ (Cardiff, xứ Wales). Năm 2007, trận chung kết chính thức quay trở lại Wembley mới trong cuộc đối đầu giữa Chelsea và Manchester United, đánh dấu một kỷ nguyên rực rỡ và thương mại hóa mạnh mẽ hơn.
Cuộc cải cách gây tranh cãi nhất: Bãi bỏ các trận đá lại
Trong nỗ lực giảm tải lịch thi đấu cho các đội bóng lớn dự cúp châu Âu, FA đã đưa ra những quyết định thay đổi hoàn toàn bộ mặt của giải đấu:
- Mùa giải 2016–17: Bãi bỏ đá lại từ vòng tứ kết.
- Mùa giải 2024–25: Một cột mốc gây chấn động khi FA chính thức bãi bỏ hoàn toàn các trận đá lại từ vòng một trở đi.
Quyết định này vấp phải sự phản đối dữ dội từ các câu lạc bộ nhỏ và cả giới chính trị. Đối với các đội bóng yếu, một trận hòa trước “ông lớn” và được đá lại trên sân khách là nguồn thu nhập khổng lồ, là cơ hội để họ thay đổi vận mệnh tài chính. Việc bãi bỏ đá lại bị coi là “giết chết sự kỳ diệu” của chiếc cúp lâu đời nhất thế giới.
Bảng vàng thành tích và những kỷ lục vô tiền khoáng hậu
Các chuyên gia từ cakhiatv com chia sẻ, trong suốt chiều dài lịch sử, FA Cup đã chứng kiến sự thống trị của các câu lạc bộ lớn, đồng thời vinh danh những cá nhân xuất chúng.
Thành tích theo đội bóng (Cập nhật đến 2025)
Arsenal hiện đang là “ông vua” của giải đấu với 14 lần đăng quang, theo sát phía sau là Manchester United. Đặc biệt, Crystal Palace đã ghi tên mình vào lịch sử với chức vô địch đầy cảm xúc vào năm 2025.
| Câu lạc bộ | Số lần vô địch | Năm vô địch gần nhất | Số lần Á quân | Tổng số lần vào chung kết |
|---|---|---|---|---|
| Arsenal | 14 | 2020 | 7 | 21 |
| Manchester United | 13 | 2024 | 9 | 22 |
| Chelsea | 8 | 2018 | 8 | 16 |
| Liverpool | 8 | 2022 | 7 | 15 |
| Tottenham Hotspur | 8 | 1991 | 1 | 9 |
| Manchester City | 7 | 2023 | 7 | 14 |
| Aston Villa | 7 | 1957 | 4 | 11 |
| Newcastle United | 6 | 1955 | 7 | 13 |
| Everton | 5 | 1995 | 8 | 13 |
| Crystal Palace | 1 | 2025 | 2 | 3 |
*Lưu ý: Bảng trên liệt kê một số đội tiêu biểu. Đã có tổng cộng 45 câu lạc bộ khác nhau từng chạm tay vào chiếc cúp danh giá này.*
Những cá nhân vĩ đại nhất lịch sử giải đấu
Khi nhắc đến FA Cup, không thể không nhắc đến những cái tên đã trở thành huyền thoại gắn liền với giải đấu này:
- Ashley Cole: Cầu thủ thành công nhất lịch sử giải đấu với 7 lần vô địch (4 cùng Arsenal, 3 cùng Chelsea).
- Arsene Wenger: Huấn luyện viên vĩ đại nhất sân chơi này với 7 lần đưa Arsenal lên ngôi vương, xác lập một kỷ lục khó có thể xô đổ trong tương lai gần.
- Harry Cursham: Vẫn giữ vững kỷ lục ghi bàn mọi thời đại với 49 pha lập công cho Notts County (giai đoạn 1877–1891).
- Ian Rush: Huyền thoại của Liverpool đứng thứ hai với 44 bàn thắng, đồng thời giữ kỷ lục ghi bàn trong nhiều trận chung kết nhất.
Dù bóng đá thế giới có thay đổi với những giải đấu siêu lợi nhuận như Champions League hay sự ra đời của các siêu giải đấu mới, FA Cup vẫn giữ một vị trí trang trọng trong lòng người hâm mộ. Đó là nơi mà những đội bóng vô danh có thể mơ về một giấc mơ hoang đường nhất, nơi mà truyền thống được tôn trọng và lịch sử được viết tiếp mỗi mùa đông về. Lịch sử giải FA Cup từ chiếc cúp bạc đầu tiên năm 1872 cho đến những trận cầu đỉnh cao năm 2026, FA Cup mãi mãi là linh hồn của bóng đá Anh.
Bạn ấn tượng nhất với kỷ lục nào trong lịch sử FA Cup? Hãy chia sẻ cảm nhận của bạn về sự thay đổi của giải đấu này trong những năm qua!
